In Nederland is er wetgeving die burgers in staat stelt om panden die niet in gebruik zijn, te kraken voor eigen bewoning. Kraken is bij wet geregeld. In de jaren ‘70 en ‘80 vierde het kraken hoogtij. Tegenwoordig is het minder populair. Maar het gebeurt nog steeds.
Hier tegenover staat het anti-kraken: de bewoning van leegstaande panden door kraakwachten. Op deze pagina willen we duidelijk maken wat de achtergronden van beide manier van wonen zijn en informatie geven over hoe je in beide manieren van bewoning terecht kunt komen.
Kraken - ideologie en praktijk
De kraakscene is wereldje op zich. Krakers zijn veelal linkse, kritische en/of activistische mensen met een duidelijke mening en de wil om daadwerkelijk iets met die mening te doen. (Alhoewel er ook wel ‘gewone, brave burgers’ zijn die kraken). Krakers vinden dat ze het recht hebben panden te kraken zolang er leegstand is terwijl er ondertussen ook mensen dakloos zijn. Hierin worden ze vrij ver gesteund door de wet. Kort gezegd is het mogelijk een pand te kraken als het een jaar of langer leeg staat. Mensen mogen dan dit pand in gebruik nemen als woonruimte, wat wil zeggen dat ze er een bed en een stoel moeten hebben staan. De eigenaar van het pand mag ze er dan niet zomaar uitzetten.
In Nederland is veel leegstand en veel woningnood. Veel leegstand wordt veroorzaakt door speculatie met onroerend goed. Dit kan bijvoorbeeld betekenen dat een pand langere tijd (soms zelfs jarenlang) niet gebruikt wordt omdat dit in het (financieel) belang van de eigenaar is.
Langdurige leegstand heeft, naast het onrechtvaardige aspect dat tegelijkertijd ook mensen dakloos zijn, nog meer nadelige gevolgen. Leegstaande panden trekken vaak vandalen aan. Zo worden ruiten ingegooid, worden panden beklad en wordt er soms zelfs brand gesticht. Maar ook zie je vaak dat tuinen overwoekeren en schuttingen vergaan. Dit alles heeft een heel nadelige invloed op het leven in de bewuste buurt. Omwonenden zijn daarom vaak juist heel blij dat krakers intrek nemen in een pand dat lang leeg heeft gestaan.
Voor de krakers heeft het intrek nemen in een pand echter vaak een boel voeten in de aarde. Het is niet simpelweg een ruitje intikken en je bed naar binnen sjouwen. Panden zijn vaak vies en niet onderhouden. Soms ontbreken voorzieningen zoals sanitair, of gas, water en licht. Zodoende moeten krakers vaak in het begin een boel handigheid aan de dag leggen om een pand veilig en bewoonbaar te maken.
Hier komt vaak nog eens bij dat een eigenaar het er niet bij laat zitten. Het pand staat vaak niet voor niets leeg en een eigenaar heeft helemaal geen zin in krakers in zijn pand. Deze zal dus zo snel mogelijk de krakers proberen te laten uitzetten. Vaak gebeurt dit met een mix van wettige middelen en intimidatie. Kraakpanden hebben dus vaak vakkundig geblokkeerde deuren.
Als krakers hun zaakjes goed op orde hebben kunnen ze echter lange tijd gebruikmaken van een pand. Uitzetting wordt niet altijd toegestaan en de situatie kan zelfs zo groeien dat een kraakpand op een gegeven moment wordt gelegaliseerd. Een goed voorbeeld in Groningen is het voormalige Rooms Katholieke Ziekenhuis. Dit complex werd in september van 1979 gekraakt en was daarmee toen het grootste kraakpand van Nederland. In 1985 werd het gebouw legaal bewoond verklaard en tegenwoordig is het in beheer van de bewoners zelf.
Anti-kraak - goedkoop wonen, maar zonder huurbescherming
In reactie op de wettelijke regeling voor het kraken van leegstaande panden hebben eigenaren van onroerend goed gekozen om hun panden te laten bewonen. Voor een habbekrats kunnen mensen hun intrek nemen in een pand dat nog op een uiteindelijke bestemming wacht. Deze tijdelijke bewoners hebben dan nauwelijks rechten, maar kunnen vaak heel ruim wonen voor heel weinig geld. Ondertussen is het pand dan officieel bewoond en kan het dus niet legaal gekraakt worden.
Voordelen van anti-kraak gaan wonen zijn legio. Zo heb je meestal vrij ruime tot zeer ruime behuizing (een klaslokaal of groter is niet uitzonderlijk). En je betaalt niet veel huur (technisch gezien is het zelfs geen huur, je hebt een gebruiksovereenkomst, geen huurcontract). En soms heb een echt buitenkansje om op speciale plekken te wonen (bijvoorbeeld in een watertoren, of aan de Grote Markt). Maar met name het gebrek aan wachtlijsten en dus de mogelijkheid dat je heel snel een woning hebt geeft voor veel mensen de doorslag, hoewel de wachttijden sinds enkele jaren toch ook al flink opgelopen; reken nu op bijna een jaar.
Er zijn echter ook vele nadelen aan het zogenaamde tijdelijk beheer van een pand. Ten eerste ben je geen huurder! Dit wil zeggen dat je geen huurovereenkomst hebt, en dus geen rechten als huurder! In Nederland zijn huurders goed beschermd door de wet, krakers ook, maar anti-kraak is vrijwel compleet vogelvrij. Je bent slechts tijdelijk gebruiker van de bewuste ruimte en je bent helemaal afhankelijk van de grillen van de eigenaar van het pand. Meestal staat een pand ofwel op een slooplijst, ofwel staat het te wachten op een definitieve huurder of koper. Je kunt er in principe van de ene op de andere dag uitgezet worden, zonder dat er vervangende woonruimte aangeboden hoeft te worden.
Je moet er ook rekening mee houden dat je vaak ongevraagd bezoek over de vloer krijgt van de eigenaar die potentiele kopers/huurders komt rondleiden. Ook is de eigenaar niet verantwoordelijk voor jouw woongenot. Zo is onderhoud meestal niet de eerste prioriteit. Je krijgt een gebruiksrecht, maar meer dan dat moet je niet verwachten. Kaal beton en meer van dat al, het lijkt qua woongenot vaak erg op kraken.
Waar betaal je dan wel voor? Gas, water en licht, rioleringskosten en gemeentebelasting zijn vaak dingen die via de anti-kraak-organisatie worden betaald. En deze organisatie zelf heeft natuurlijk ook zijn kosten (administratie, beheer, adverteren, etc.).
In Groningen zijn momenteel twee organisaties voor antikraak actief, Carex en AdHoc. Het is afhankelijk van de club waarmee je in zee gaat hoe goed je positie als gebruiker is geregeld. Bij het Groningse Carex heb je bijvoorbeeld meestal een maand respijt als de eigenaar wil dat je vertrekt. De eigenaar moet dus een maand van tevoren aangeven dat je iets nieuws moet gaan zoeken. En hierbij heeft Carex ook laten zien dat ze vrij behulpzaam kunnen zijn. Meestal kunnen ze je doorsluizen naar een ander pand dat in hun beheer is. AdHoc is een landelijke organisatie met kantoren in zeven grote steden, waaronder dus Groningen. AdHoc doet feitelijk hetzelfde als Carex, maar er zijn bij ons gevallen bekend van waarin AdHoc niet echt voorbeeldig omsprong met haar gebruikers. Uit deze gevallen komt het beeld naar voren dat AdHoc voornamelijk werkt vanuit de uitvalshoek van de eigenaar van een pand en niet zozeer van de gebruikers.
Bij Carex krijgen wij de indruk dat ze oprecht proberen een bijdrage te leveren aan het terugdringen van de woningnood. Ook worden bij Carex gebruikers strenger geselecteerd om misstanden te voorkomen. Carex zorgt meestal goed voor herhuisvesting van gebruikers die moeten vertrekken uit hun huidige pand. Ook probeert Carex momenteel de rechtspositie van haar gebruikers te verstevigen al heeft ze hierbij wel de medewerking nodig van de eigenaren van de panden. In z’n algemeenheid kan gezegd worden dat Carex meer betrokken is bij hun bewoners.
We hebben de voor- en nadelen van beide woonvormen voor je uiteengezet. Of je nu kiest voor kraak, anti-kraak of normale huisvesting, kies voor een woonvorm waar je achter staat en je in kan vinden. De GSb is van mening dat er in principe door de overheid en woningbouwers genoeg woonruimte beschikbaar moet zijn om te voldoen aan de vraag voor volkshuisvesting. Kraken en anti-kraak wonen zijn nu noodmaatregelen en korte termijn oplossingen voor individuele gevallen maar veranderen niets aan het structurele tekort aan woonruimte.
Heb je affiniteit met de kraakideologie of heb je zin om een woongroep te starten in een groot leeg gebouw: schroom dan niet om te gaan kraken. Voor meer informatie kun je het kraakspreekuur bezoeken. Ook zijn er op internet veel kraakhandleidingen te vinden. Wil je goedkoop en groot wonen en heb je er geen bezwaar tegen om eens in de zoveel tijd plotseling te moeten verhuizen, ga dan gerust anti-kraak wonen.
Handige links en achtergrondinformatie
Een mooi startpunt voor informatie over kraken is Squat.net. Op deze site vindt je onder andere een heel informatieve Kraak-FAQ. In Groningen is er een Groninger Kraakspreekuur (KSU). Dit vindt plaats in de gekraakte Citybioscoop in de Oosterstraat op donderdagavond tussen 19:00 en 20:00u. In augustus kun je ook langskomen in de Woonwinkel.
Achtergrondinformatie over de rechtspositie van krakers kun vinden in de scriptie van Marcel Schuckink Kool.
Ook staat er op Squat.net/studenten een leuk filmpje van studenten van de Amsterdamse Filmacademie (5,7 MB) waarin wordt uitgelegd hoe kraken in zijn werk gaat.
Wil je gaan anti-kraken, neem dan in ieder geval een kijkje op de site van CareX.